Onze interesse is ontstaan door het groot aantal wetenschappelijke artikels dat verschenen is over de Kuna’s, waaruit blijkt dat hun lage bloeddruk zou te wijten zijn aan het regelmatig drinken van cacao. Daarom heeft Choco-Story, het chocolademuseum, een expeditie naar Panama georganiseerd.
De Kuna’s zouden verjaagd geweest zijn van hun geboortestreek in Colombia naar Panama, door de Spanjaarden.
Andere Indiaanse stammen, waaronder de Embera’s, zouden hen nadien verdreven hebben naar de kusten en het gebergte.
De Kuna’s leven er in een weinig comfortabele omgeving die soms moeilijk te bereiken is.
Het verre verleden van de Kuna’s blijft echter een mysterie. Sommige onderzoekers beschouwen hen als afstammelingen van de Maya’s uit Centraal Amerika. Het is echter vrijwel zeker dat zij de gewoontes en tradities in verband met cacao gemeen hebben.
Inderdaad, de Kuna’s drinken elke dag cacao en vieren de geboortes, de puberteit en het overlijden met cacao.
Bij ziektes wordt de werking van de cacao eerst versterkt door een ceremonie tijdens dewelke de “nele” of geneesheer van het dorp zingt om de werking van de cacao te versterken. De gezangen zijn verschillend voor een jongen of een meisje, voor een volwassene, enz..
Daarna wordt deze “versterkte” cacao gebruikt tijdens een ceremonie met andere gezangen, tijdens dewelke de zieke ,die in een hangmat ligt, wordt omringd met de rook van de cacaobonen die verbrand worden in een wierookvat.
Tijdens een eerste ontdekkingstocht hebben wij vernomen dat de Kuna’s erin slagen om cacaoboter te bekomen die ze dan gebruiken vermengd met rocou, om zich te maquilleren of vermengd met een plant de “mageb” waardoor ze een zalf bekomen om insectenbeten te behandelen.
Bij Choco-Story in Brugge hebben wij getracht cacaoboter te trekken uit de cacaobonen, maar zonder succes.
Het was een hele openbaring te zien hoe een Kuna vrouw in een heel eenvoudige hut, met enkele rudimentaire gebruiksvoorwerpen een kop met cacaoboter kon vullen.
De werkingswijze is eenvoudig, maar men moet ze kennen.
De bonen worden geroosterd, gepeld en gemalen.
De bekomen massa wordt vermengd met water en gekookt.
Na enkele uren komt de cacaoboter bovendrijven en wordt met een lepel weggenomen.
Eenvoudig maar indrukwekkend en aangrijpend om te observeren.
De Kuna’s leven nog economisch onafhankelijk. Zij telen maniok, bananen en cacao.
Hun dagelijks voedsel is een mengeling van cacao en bananen, “madun” genaamd.
Zij vissen weinig. Sommigen jagen, maar hun voeding is meestal vegetarisch.
Zoals zij dat zelf doen hebben we ons ook in de rivier gewassen.
Maar ons drinkwater en voedsel werden op de rug van paarden naar het dorp meegenomen. Wij hebben geen risico’s genomen.
Choco-Story gaat een boek over de Kuna’s uitgeven en wij hopen terug te kunnen gaan om het ter plaatse af te geven.
Panama – De Kuna Indianen – 2de bezoek
De interesse van Choco-Story, het chocolademuseum in Brugge, voor de cacaotradities van de indianen in Panama, is gegroeid door het lezen van wetenschappelijke artikels.
In deze artikels wordt een link gelegd tussen de lage bloeddruk van de Kuna indianen en het feit dat ze regelmatig cacao drinken.
Dit heeft ons ertoe aangezet om de Kuna’s te bezoeken en hun tradities te bestuderen.
In de regio van San Blas hebben we het eiland Playon Chico (1200 inwoners) bezocht en in de regio Darien het dorp Wala (1000 inwoners).
San Blas – Playon Chico
Het kleine eiland is vol gebouwd met huizen (hutten), congres centra, scholen en kerken.
Een voetgangersbrug verbindt de landingsbaan op het vaste land met het eiland.
De inwoners van het gebied, de Kuna’s, zijn afkomstig van Colombia.
Sommigen zeggen dat ze er verjaagd werden door de Spanjaarden en dat ze bij hun aankomst in Panama, verdreven werden door andere stammen, namelijk de Embera indianen, naar andere ongastvrije regio’s op de eilanden en in het gebergte.
Op het eiland Playon Chico werden we niet opgegeten door de muggen. Er zijn er geen. Dit is de reden waarom de Kuna’s daar verblijven en niet op het vaste land.
Op het vaste land hebben ze hun velden waar ze cacao telen, maïs en maniok.
Het eiland Playon Chico is omringd door andere eilanden, het ene al paradijselijker dan het andere.
De Kuna Indianen leven in een matriarchale structuur. De vrouwen hebben een zekere macht en bekleden soms belangrijke posten op gebied van vertegenwoordiging in het Panamees gouvernement van de Kuna bevolking.
Elk dorp wordt bestuurd door “sahilas” of wijzen van het dorp.
Zij geven ook de toelating tot het nemen van foto’s. We moesten daarom ook een ceremonie bijwonen gebaseerd op tradities.
Zelfs al begrijpen we hen niet, alleen het feit te luisteren naar de “sahilas” die U op een waardige en respectvolle manier verwelkomen , wordt ervaren als een terugkeer naar het verleden en verdiend alle respect.
Na het akkoord verkregen te hebben van de “sahilas” kunnen we onze studie aanvatten.
Choco-Story, het chocolademuseum van Brugge in België, wou graag de tradities van de Kuna Indianen bestuderen in verband met cacao.
En wij werden niet ontgoocheld.
De cacao vergezelt de Kuna gedurende zijn ganse leven.
Een plechtigheid tijdens dewelke cacaobonen worden verbrand heeft plaats voor elke belangrijke gebeurtenis in het leven van de Kuna indiaan:
De Kunas drinken bovendien elke dag cacao onder vorm van een drank in dewelke cacao gemengd wordt met banaan : de “madun”.
Ceremonie voor meer kracht van de cacaobonen
De « Nele » = tovenaar - zanger Luis Layans, simuleert een ceremonie om de werkingskracht van de cacaobonen te versterken, die daarna worden verbrand om een zieke te genezen.
Ceremonie op het kerkhof
Het kerkhof bevindt zich op de flank van een helling op het vaste land met
zicht op Playon Chico. Dit betekent dat de levenden van Playon Chico permanent zicht hebben op het kerkhof waar hun voorouders begraven liggen.
De doden worden begraven onder een dak in stro (of plaatijzer). De vrouwen komen regelmatig bij de doden waken en verbranden cacaobonen, om de overledenen te helpen de rivier over te bevaren die leidt naar het hiernamaals en ook om hen te bewijzen dat men aan hen denkt.
Ceremonie om de intelligentie te verbeteren
Onnodig te zeggen dat alle leden van de expeditie Choco-Story geïnteresseerd waren om deel te nemen aan deze ceremonie.
De dokter van het dorp gaat naar het bos om de schors van 8 boomsoorten te gaan halen en daarna volgt een ceremonie.
Het cijfer 8 is belangrijk voor de Kuna’s en heeft een grote symbolische waarde.
Ceremonie bij een overlijden
Een oude Kuna vrouw leidt de ceremonie.
Ook een zanger en klaagvrouwen nemen hieraan deel.
Ceremonie om een ziek kind te genezen
De « Nele » zingt en verbrandt de vooraf versterkte cacaobonen onder de hangmat van het zieke kind.
Hij gebruikt hierbij “nuchus” of personages in hout gehouwen, die hem moeten helpen in zijn opdracht.
Ceremonie bij de puberteit
Eerst en vooral moet men een zeker aantal planten- en fruitsoorten verzamelen, waaronder de guave, een fruitsoort die zeer snel oxideert en alles wat in contact komt met het sap, zwart kleurt.
Ook onze vingers, en de zwarte vlekken zijn meer dan een week gebleven.
De « madun » bereiding
Dit is een dikke energierijke drank die dagelijks wordt bereid.
De cacaobonen worden gegrild en gepeld. Daarna gemalen, vroeger op een metate, nu in een metalen molen.
Deze pasta wordt daarna gemengd met geplette bananen en aangelengd met water.
Wala
Een deel van de Kuna indianen leeft in de regio Darien, ten oosten van Panama, dichtbij de grens met Colombia.
Wij zijn met al onze proviand te paard naar dit dorp gegaan. Wij hebben er in tenten geslapen.
De leden van de expeditie
zittend : Dominique Persoone (The Chocolate Line), Willem Van Mullem (cameraman), Mathieu Brees (chocolatier Merida Mexico), Alex Van Geet (cameraman)
staande : Jacky Vergote (consultant chocolatier), Eddy Van Belle (Belcolade, Choco-Story), Agustin Otegui (bakker in Mexico), Domingo Diaz (onze Kuna gids).
Bereiding van cacaoboter
Choco-Story was zeer geïnteresseerd hoe de Kuna indianen hun cacaoboter bereiden.
Wij hadden gelezen dat de Azteken cacaoboter gebruikten om zalven te maken.
Maar hoe cacaoboter maken van de cacaobonen met rudimentaire middelen?
De cacaobonen worden gegrild, gepeld en gemalen.
Daarna wordt deze pasta gekookt in water gedurende 1 à 2 u en de olie drijft geleidelijk aan boven. Zij wordt weggenomen met een lepel.
De « nele »
De nele zingt tijdens de ceremonies waaraan hij deelneemt.
Hij wordt bijgestaan door de “nuchus” kleine houten beeldjes.
Bereiding van « ochi »
Verschillende dranken worden bereid met het sap van suikerriet.
De methode die gebruikt wordt om suikerriet te pletten is meer dan origineel te noemen.
Een persoon springt op een lange balk waaronder het suikerriet geplet wordt.
Het gefilterde sap wordt vermengd met cacao en maïs of met rijst.
OCHI of OL-LIKUA = sap van suikerriet + cacao + maïs
OROS – LIKUA = sap van suikerriet + cacao + rijst
Leguanen
De Kuna indianen zijn verzot op vlees en eieren van leguanen.
De leguaan wordt gekookt in soep of gerookt boven het vuur.
Albino’s
In de Kuna dorpen ziet men heel wat albino’s.
Dit is waarschijnlijk te wijten aan bloedverwantschap.
Men zegt dat de albino’s in het verleden vereerd werden omwille van een legende, maar dit is vandaag niet meer het geval.
De legende zei dat alleen een albino mocht buiten komen bij een zonsverduistering, om de draak te verslaan die de zon verstopte.
De kinderen in het zwart geschilderd.
In contrast met de albino’s zien we dat sommige kinderen volledig in het zwart geschilderd zijn, van de hals tot de voeten.
Dit is om hen te beschermen tegen insectenbeten, maar vooral ook tegen al het kwade op aarde.
De kleurstof die gebruikt wordt is natuurlijk afkomstig van de guave vrucht.
De cacaoteelt
De Kuna indianen passen een gemengde cultuur toe. De koffiebomen, de bananenbomen en de cacaobomen groeien naast mekaar. Maar spijtig genoeg zijn vele cacaobomen ziek en de jonge Kuna indianen zijn niet meer geïnteresseerd in de landbouw.